KOFFIE/TEMESTA

Enscenering van Leporello’s “Koffie/Temesta”

Net zoals bij de meeste creaties is ook hier gekozen voor een ‘evocatief minimum’ waarin de ritmiek, de organisatie van de acteursgroep op de lege scène en de zeer verzorgde, zeer muzikale toonzetting van de teksten alle aandacht krijgen.

Behalve de rolstoel van Guizi, worden alle voorwerpen of decorstukken gesuggereerd door een bewegingsregie die de ruimte structureert en van een imaginaire materialiteit en architectuur voorziet. Er is geen poging gedaan om het stuk, wat betreft kledij, ‘historisch te situeren’. Ook de ouderdom van de hoofdpersonages (boven de 70) wordt slechts zeer summier ‘aangegeven’.

Muziek en dramatiek

Leidmotieven, onder meer uit beroemde opera’s, spelen een sleutelrol in de emotionele en thematische opbouw van het stuk. Fragmenten uit “Le nozze di Figaro” van Mozart, “La Bohème” van Puccini, “Parsifal” en “Die Meistersänger” van Wagner, “L’invitation au voyage” van Duparc worden subtiel in het klankdecor verweven.

Het personage van Victor met name, is een ex-operazanger die de grote scènes van de internationale operascène heeft bespeeld en die iets van die wereld om zich heen meedraagt. De (vergane) glorie van zijn carrière is van grote invloed op zijn medemensen. Voor Ergi, die hem sinds jaar en dag meemaakt als een blaaskaak en sloddervos, is Victor een vent zoals een andere. Maar Paula, die hem alleen van de radio kent, ziet in hem een held. Het is deze laatste visie, de ‘muziek van Paula’, die de omwenteling in Ergi’s gevoelens zal bewerkstelligen. Victor, de banale dirigent van een amateurkoor, wordt als een heldentenor herboren en Ergi wordt, op zevenenzeventigjarige leeftijd, weer tot over haar oren verliefd.

Al deze dramatische elementen worden muzikaal gekleurd, ondersteund, uitgedrukt. Viool, zangstem en klankband begeleiden de tekst van het begin tot het einde. Ook de brieven, telefoons, medicijnen, koffiekopjes krijgen een eigen, door Didier François gecomponeerde en live uitgevoerde verklanking op viool. Het thema ‘Boedapest’ wordt fijn gesuggereerd door een sporadisch medeklinkend ‘zigeunerorkest’. Operamotieven, bourdons, pizzicati en koorzang bepalen discreet maar onaflatend de gevoelsbarometer en maken van “Koffie/Temesta” een onvervalst melodrama.

István Örkény

István Örkény (spreek uit Éurkeenj), schrijver van romans en toneelstukken, is een grote naam in Hongarije. Zijn toneelstukken worden elk jaar opnieuw geproduceerd en staan soms maandenlang op de affiche in Boedapest. Deze blijvende aandacht is wellicht te danken aan zijn kundige dosering van humor, fantasie en tragiek en zijn meesterschap in het schrijven van spitse dialogen.

István Örkény is in 1912 in Boedapest geboren, als zoon van apothekers. In de voetsporen van zijn voorouders studeert hij voor chemicus en apotheker. Later wijdt hij zich steeds meer aan het schrijven. Zijn eerste bundel kortverhalen verschijnt in 1942, maar het is pas op zijn 36ste dat hij zich volledig op zijn schrijverscarrière kan storten. Örkény wordt tijdens de Tweede Wereldoorlog gemobiliseerd en naar het Russische front gestuurd. Hij verblijft vijf jaar in Russische gevangenschap. Bij zijn terugkeer naar Hongarije maakt hij de voorzichtige hervormingen van het communistische regime mee die uitmondden in de Hongaarse revolutie van 1956 (Hongaarse Herfst). Een opstand die onderdrukt wordt door het communistische bewind met de hulp van Rusland. Ten gevolge van de Hongaarse opstand, krijgt hij 5 jaar schrijfverbod.

Zwaar geschokt door de gebeurtenissen uit de Tweede Wereldoorlog én door de opstand van 1956 komt Örkény tot de conclusie dat humor en ironie de enige manier zijn om zich te wapenen tegen de politiek. Via Örkény wordt het absurdisme en het groteske theater uit de jaren ’50 en ’60 in Hongarije geïntroduceerd. Hij exploreert dit genre in talrijke komedies die vanaf het eerste jaar veel succes kennen in Boedapest én in het buitenland. Het toneelstuk “De familie Tót” (1967) en de bundel ultrakortverhalen “Nieuwe-minuten” (1968) behoren tot zijn meest bekende werken. In al zijn komedies zet hij de absurditeit van totalitaire regimes en de conflicten van het Hongaars socialisme te kijk.

Örkény: ‘Elke actie die niet door hoop wordt ingegeven is absurd. Voor mij toont “De familie Tót” dat er slechts heil ligt in het handelen, in de daad. Daarom heb ik van Tót een moordenaar gemaakt. Maar de moord is onnuttig en absurd. Tót handelt uit wanhoop. En in die zin is hij een absurd personage.’

– Naast “De familie Tót”, publiceert hij “Pisti of de holocaust” (1969), “Bloederige rapporten” (1974), “De sleutelzoekers” (1975) en “Scherm” (1979).
– In 1972 ontvangt hij de ‘Kossuth’prijs, de meest prestigieuze literaire prijs in Hongarije.
– István Örkény stierf in Boedapest in 1979.
– Örkény’s werk werd in de jaren ’70 in België bekend door het Théâtre National dat “De familie Tót” produceerde. Enkele jaren geleden werd ditzelfde stuk door Dirk Tanghe geregisseerd bij de Paardenkathedraal (Nl).
– “Koffie/Temesta” (“Macskajáték”, letterlijk vertaald “Kattenspel”) werd nog niet in België opgevoerd. In Frankrijk werd het in 1975 gespeeld in het Théâtre Gymnase-Marie Bell in een vertaling van Vercors onder de titel “Jeux de Chats!”. Het stuk speelde al in de V.S., Centraal-Europa en Japan.